Z doniesień prasowych wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 września 2026 r. (sygn. akt II FSK 74/26) orzekł, że przepisy ustawy o CIT ograniczające neutralność podatkową wyłącznie do pierwszej restrukturyzacji (połączenia, podziału lub wymiany udziałów) są zgodne z dyrektywą unijną 2009/133/WE (tzw. Dyrektywą Mergerową). Wyrok ten stanowi istotny wyłom w dotychczasowej, korzystnej dla podatników linii orzeczniczej Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. Sprawa wywołuje duże poruszenie w środowisku biznesowym, zwłaszcza że w Trybunale Sprawiedliwości UE wciąż oczekuje na rozpoznanie pytanie prejudycjalne w tożsamym zakresie (sprawa C-434/25).
Tło spornych przepisów: restrykcje Polskiego Ładu
Od 1 stycznia 2022 r. w ramach pakietu Polski Ład znowelizowano m.in. art. 12 ust. 4 pkt 12 lit. a oraz art. 12 ust. 11 pkt 3 ustawy o CIT. Zgodnie z tymi regulacjami preferencja w postaci pełnej neutralności podatkowej przysługuje wyłącznie przy pierwszej czynności reorganizacyjnej.
Powyższe oznacza, że jeżeli wspólnik uczestniczy w kolejnej transakcji (np. w podziale przez wydzielenie czy połączeniu), a obejmowane wcześniej udziały/akcje w podmiocie dzielonym lub przejmowanym zostały nabyte lub objęte w drodze wcześniejszej wymiany udziałów bądź innej restrukturyzacji – transakcja nie będzie neutralna podatkowo, w związku czym może doprowadzić do powstania przychodu podlegającego opodatkowaniu CIT (np. na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 8ba ustawy o CIT).
Wprowadzenie powyższych ograniczeń od początku budziło kontrowersje, ponieważ w odczuciu wielu przedstawicieli doktryny Dyrektywa Mergerowa zakłada generalną zasadę neutralności i odroczenia opodatkowania zysków kapitałowych do momentu ich faktycznej realizacji (zbycia), dopuszczając ograniczenia jedynie w przypadkach unikania opodatkowania.
Stan faktyczny sprawy: wymiana udziałów, a następnie podział przez wydzielenie
Sprawa dotyczyła spółki z o.o. (Spółka B), która w 2021 r. – a zatem przed wejściem w życie spornych regulacji - objęła udziały w spółce z o.o. (Spółka C) w drodze transakcji wymiany udziałów. W kolejnym etapie planowany był podział Spółki C przez wydzielenie części majątku (stanowiącej ZCP) do trzech nowych podmiotów. W związku z podziałem Spółka B miała objąć udziały w nowo utworzonych spółkach.
Spółka stanęła na stanowisku, że:
- Podział powinien pozostać neutralny na gruncie CIT z uwagi na nadrzędność Dyrektywy Mergerowej nad sprzecznymi z nią przepisami krajowymi,
- Zastosowanie nowych regulacji do udziałów objętych przed 2022 r. narusza konstytucyjną zasadę niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit),
- Ewentualnie - spółce przysługuje prawo do potrącenia kosztów uzyskania przychodów (art. 16 ust. 1 pkt 8e / 8c ustawy o CIT) już na moment podziału.
Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej (interpretacja z 29 lipca 2022 r., sygn. 0111-KDIB1-1.4010.288.2022.1.ŚS) uznał stanowisko spółki za nieprawidłowe, twierdząc, że przychód powstaje na moment podziału, a koszty nabycia udziałów będzie można rozliczyć dopiero przy ich odpłatnym zbyciu.
WSA po stronie podatnika, NSA po stronie fiskusa
WSA w Krakowie (sygn. akt I SA/Kr 547/25) uchylił interpretację organu. Podkreślił, że art. 8 ust. 6 Dyrektywy Mergerowej statuuje zasadę odroczenia opodatkowania i nie daje państwom członkowskim prawa do arbitralnego limitowania liczby dopuszczalnych, neutralnych podatkowo reorganizacji. Stanowisko to wpisywało się w linię WSA (m.in. wyroki WSA w Gliwicach, Wrocławiu czy Olsztynie) oraz skutkowało skierowaniem przez WSA w Gliwicach pytania prejudycjalnego do TSUE (sprawa C-434/25 / sygn. I SA/Gl 34/25).
NSA, niekorzystnym dla podatników wyrokiem z 9 września 2026 r., sygn. akt II FSK 74/26 uchylił korzystny dla spółki wyrok WSA i oddalił jej skargę. Z informacji prasowych o ustnym uzasadnieniu wyroku wynika, że orzekł on, że:
- Art. 8 ust. 6 Dyrektywy Margerowej dopuszcza ograniczenie neutralności podatkowej przez ustawodawcę krajowego wyłącznie do pierwszej restrukturyzacji.
- Brak retroakcji: Zastosowanie przepisów obowiązujących od 2022 r. do podziału przeprowadzanego po tej dacie nie stanowi naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz, nawet jeśli wcześniejsza wymiana udziałów miała miejsce w 2021 r.
- Prawo do kosztów podatkowych: Pozytywnym aspektem wyroku jest potwierdzenie przez NSA, że podatnik ma prawo do rozpoznania i odliczenia kosztów uzyskania przychodów na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 8c ustawy o CIT (z uwzględnieniem odpowiedniej proporcji) już na etapie podziału przez wydzielenie.
Komentarz i rekomendacje PwC: Co ten wyrok oznacza dla biznesu?
Wyrok NSA wprowadza istotny stan niepewności w planowaniu wieloetapowych procesów M&A i reorganizacji grup kapitałowych - podmioty posiadające w swojej historii wcześniejsze transakcje reorganizacyjne muszą liczyć się z ryzykiem opodatkowania kolejnych działań konsolidacyjnych lub podziałowych.
Ostateczne rozstrzygnięcie kwestii zgodności polskich przepisów z prawem unijnym przyniesie dopiero wyrok TSUE. Jeżeli Trybunał uzna przepisy za sprzeczne z dyrektywą, podatnicy, którzy zapłacili podatek na skutek orzecznictwa NSA, będą mogli ubiegać się o wznowienie postępowań i zwrot nadpłat.
***
Zespół ekspertów ds. fuzji, przejęć i restrukturyzacji PwC na bieżąco monitoruje rozwój linii orzeczniczej oraz postępowanie przed TSUE. Zachęcamy do kontaktu w celu bezpiecznego ustrukturyzowania planowanych działań.
Autorzy:
