W dniu 19 marca na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt ustawy o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa (UC138), który przewiduje istotne zmiany w modelu odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe spółek. Ma on na celu dostosowanie polskich przepisów do standardów unijnych, ale także zwiększenie skuteczności egzekwowania należności podatkowych. Poniżej przedstawiamy najważniejsze założenia reformy.
Nowa podstawa odpowiedzialności: należyta staranność
Najważniejszą zmianą jest odejście od powiązania odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe z przesłankami znanymi z prawa upadłościowego, takimi jak obowiązek złożenia wniosku o upadłość w odpowiednim terminie. Nowe przepisy opierają odpowiedzialność na klauzuli generalnej niedochowania "należytej staranności" w nadzorze nad sprawami podatkowymi spółki. Projekt zakłada domniemanie, że powstanie zaległości podatkowej jest wynikiem braku tej staranności. W konsekwencji ciężar dowodu zostaje przeniesiony na osobę zarządzającą – to ona będzie musiała aktywnie wykazać, że dołożyła należytej staranności w celu zapobieżenia powstaniu zaległości lub że podjęła skuteczne działania naprawcze.
Rozszerzenie kręgu osób odpowiedzialnych
Nowe zasady odpowiedzialności mają objąć szerszy krąg osób. Poza formalnymi członkami zarządu, odpowiedzialnością mają zostać objęte także osoby faktycznie sprawujące zarząd nad spółką, nawet bez formalnego umocowania (tzw. shadow directors). Celem tej regulacji jest przeciwdziałanie praktykom unikania odpowiedzialności przez powoływanie na stanowiska osób, które nie sprawują realnej kontroli nad przedsiębiorstwem. Projekt rozszerza odpowiedzialność również na osoby zarządzające podmiotami, takimi jak fundacje, w tym te z siedzibą za granicą.
Nowe narzędzia dla organów podatkowych
Wydłużony ma zostać okres, w którym organy podatkowe mogą dochodzić roszczeń. Termin na wydanie decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej zostanie rozszerzony z obecnych 5 do 7 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość. Projekt dostarcza organom podatkowym również inne narzędzia takie jak możliwość wydania decyzji o zabezpieczeniu na majątku osoby trzeciej już na etapie wszczęcia postępowania w sprawie jej odpowiedzialności, a nie dopiero po doręczeniu decyzji ostatecznej.
Zaostrzone zasady w przypadku stwierdzenia nadużyć
Projekt wprowadza także szczególne uregulowania w sytuacji, gdy zaległość podatkowa spółki jest wynikiem zastosowania klauzul antyabuzywnych (GAAR) lub nadużycia prawa w podatku VAT. W takich przypadkach możliwość obrony przez osobę zarządzającą w oparciu o próbę wykazania należytej staranności zostanie dodatkowo ograniczona. Będzie ona musiała najpierw wykazać, że nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o okolicznościach uzasadniających zastosowanie tych regulacji, zanim będzie mogła powoływać się na ogólne przesłanki wyłączające jej odpowiedzialność.
Wzmocnienie gwarancji procesowych i prawa do obrony
Jednocześnie, wraz z rozszerzeniem odpowiedzialności, projekt przewiduje wzmocnienie gwarancji procesowych dla osób pociąganych do odpowiedzialności. Jest to odpowiedź na wnioski płynące z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, w szczególności z wyroków w sprawach Adjak (C-277/24) oraz Genzyński (C-278/24). Zgodnie z duchem tych orzeczeń, decyzja podatkowa wydana wobec spółki nie będzie już przesądzać o wyniku postępowania przeciwko członkowi zarządu. Oznacza to, że osoba trzecia uzyska prawo do kwestionowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnej, które legły u podstaw pierwotnej decyzji. Aby prawo do obrony było realne, nowe przepisy mają skodyfikować prawo osoby trzeciej do wglądu w akta postępowania podatkowego prowadzonego wobec spółki, z zastrzeżeniem ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa.
Nasz komentarz
Projektowana nowelizacja, jeżeli wejdzie w życie, będzie stanowiła rewolucję w zasadach odpowiedzialności członków zarządów. Dotychczas osoby takie mogły uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowej spółki w sytuacji, jeżeli były w stanie wykazać, iż w terminie zgłosiły wniosek o ogłoszenie upadłości podmiotu. Mimo wielu sporów oraz kontrowersyjnego orzecznictwa NSA zasady odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółki były już stosunkowo dobrze rozpoznane.
Nowelizacja ma diametralnie zmienić te zasady. Oparcie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości na nieostrym kryterium należytej staranności, w powiązaniu z przerzuceniem na niego ciężaru wykazania należytej staranności, może prowadzić do ogromnej niepewności prawnej. Można się spodziewać, iż miną lata zanim orzecznictwo wypracuje wymogi w zakresie standardów należytej staranności członków zarządu.
Dodatkowo rozszerzenie odpowiedzialności na osoby faktycznie pełniące funkcje członków zarządu otwiera pole do nałożenia odpowiedzialności również na osoby, które dotychczas formalnie nie występowały w strukturach spółki. Również w tym obszarze sposób sformułowania propozycji przepisów rodzi ogromne pole do interpretacji.
W przypadku wejścia nowelizacji w życie ogromnego znaczenia nabierze zapewnienie i udokumentowanie procesu kontroli nad prawidłowością rozliczeń spółki.
Autorzy:
