Narodowe Centrum Kultury we współpracy z United Nations Global Compact Network Poland opracowało – w ramach prac zainicjowanych w Senacie RP – raport otwarcia z dnia 29 października 2026 r. pt. „Społeczne finansowanie kultury – rozwiązania formalno-prawne”. Autorzy raportu zaproponowali w nim nową ulgę na kulturę w PIT i CIT, dostępną dla osób fizycznych i przedsiębiorców, a także m.in. preferencyjne stawki VAT, zwolnienia w podatku od nieruchomości i prywatne stypendia za osiągnięcia artystyczne. Dokument objął również instrumenty niepodatkowe: preferencyjne udostępnianie nieruchomości publicznych podmiotom kultury i partnerstwo publiczno-prywatne, przekazywanie części korzyści z ugód w sporach z zamówień publicznych na rzecz kultury oraz zmiany w zasadach wywozu zabytków za granicę.
Cele nowej ulgi
Postulowana ulga ma zwiększać dostępność uczestnictwa w kulturze i edukacji kulturalnej, zachęcać do częstszego korzystania z oferty kulturalnej niezależnie od zamożności, wzmacniać finansowanie instytucji kultury, uczelni i szkół artystycznych oraz organizacji pozarządowych, a także rozwijać prywatny mecenat – indywidualny (PIT) i korporacyjny (CIT). Ma również uprościć i ujednolicić system zachęt, który obecnie tworzą rozproszone mechanizmy o niskiej efektywności: odliczenie darowizn, ulga sponsoringowa i mechanizm 1,5% PIT.
Jakie wydatki byłyby kwalifikowane?
Ulgą miałyby zostać objęte wydatki ponoszone na rzecz trzech kategorii podmiotów: instytucji kultury wpisanych do rejestru, uczelni artystycznych i publicznych szkół artystycznych oraz organizacji pożytku publicznego działających w sferze kultury. Katalog wydatków, zarówno dla podatników CIT, jak i PIT, obejmowałby m.in.:
- opłaty za bilety, karnety, abonamenty i inne uprawnienia do uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych, takich jak koncerty, spektakle, wystawy czy projekcje;
- opłaty za udział w zajęciach, kursach, warsztatach, lekcjach muzealnych i bibliotecznych oraz innych formach edukacji kulturalnej i artystycznej;
- opłaty za wstęp do muzeów, skansenów, galerii sztuki, zabytkowych obiektów, miejsc pamięci i innych obiektów dziedzictwa kulturowego;
- darowizny pieniężne lub rzeczowe oraz inne nieodpłatne świadczenia przekazane na rzecz tych podmiotów na działalność kulturalną i artystyczną.
W porównaniu z obecnymi rozwiązaniami nowa ulga nie byłaby uzależniona od wzajemności świadczeń, obejmowałaby szerszy krąg odbiorców wsparcia (w tym organizacje pożytku publicznego działające w kulturze) oraz uwzględniałaby wydatki na uczestnictwo w kulturze.
Jak obecnie wygląda podatkowe wsparcie kultury?
Obowiązujące przepisy przewidują już pewne instrumenty wsparcia kultury, jednak według autorów raportu mają one ograniczony zakres i są rzadko wykorzystywane.
- Ulga sponsoringowa (obowiązująca od 1 stycznia 2022 r., uregulowana w art. 26ha ustawy o PIT i art. 18ee ustawy o CIT) pozwala dodatkowo odliczyć 50% kosztu poniesionego m.in. na działalność wspierającą kulturę. Przepisy wymagają jednak, by koszty były przeznaczone na: instytucje kultury wpisane do rejestru oraz uczelnie artystyczne i publiczne szkoły artystyczne. Niezbędna jest również wzajemność świadczeń (co do zasady wpłata bez ekwiwalentu w postaci reklamy lub promocji stanowi darowiznę i nie może podlegać odliczeniu).
- Odliczenie darowizn na cele pożytku publicznego jest limitowane (6% dochodu w PIT i 10% w CIT) i rzadko stosowane. Jak wskazano w raporcie, za 2024 r. z przedmiotowego odliczenia skorzystało blisko 7,5 tys. podatników CIT, czyli około 1% wszystkich podatników CIT (dane dotyczą wszystkich darowizn, nie tylko na kulturę).
- W mechanizmie 1,5% podatku wśród 30 organizacji (na podstawie klasyfikacji własnej autorów) z najwyższymi kwotami nie było żadnego podmiotu, którego główną działalnością byłaby kultura, sztuka lub dziedzictwo narodowe.
Jak miałaby wyglądać nowa ulga na kulturę?
Raport proponuje wprowadzenie nowej ulgi na kulturę: dedykowanej zarówno dla osób fizycznych – w ustawie o PIT jako art. 26hf, jak i dla przedsiębiorstw – w ustawie o CIT jako art. 18eh. Zdaniem autorów opracowania, preferencja ma stanowić realne, proste i szeroko dostępne narzędzie wspierania finansowania kultury zarówno przez osoby fizyczne, jak i przez przedsiębiorstwa. Poniżej przedstawiony został zakładany mechanizm nowej ulgi na kulturę, w naszej ocenie wykazujący istotne analogie do obowiązującej obecnie ulgi sponsoringowej:
- Odliczenie: 150% wydatków poniesionych w roku podatkowym na działalność kulturalną – od podstawy obliczenia podatku (PIT) lub od podstawy opodatkowania (CIT).
- Limit roczny: 30% dochodu, nie więcej niż 1 mln zł. W PIT chodzi o dochód ze źródła, z którego dokonuje się odliczenia, a w danym roku odliczenie można zastosować tylko z jednego źródła dochodu. W CIT limit dotyczy dochodu z przychodów innych niż z zysków kapitałowych.
- Rozliczenie nadwyżki: kwota odliczenia, która nie znajduje pokrycia w rocznym dochodzie (przychodzie) podatnika, może być odliczana w kolejnych latach – w PIT w ramach tego samego źródła dochodu, nie dłużej niż przez 6 lat licząc od końca roku podatkowego, w którym poniesiono wydatek, a w CIT w zeznaniach za kolejno następujące po sobie sześć lat podatkowych następujących bezpośrednio po roku poniesienia wydatku.
- Rzeczywiste poniesienie wydatku: wydatek musi być faktycznie poniesiony przez podatnika i nie może zostać mu zwrócony w jakiejkolwiek formie.
- Brak podwójnego rozliczenia: ten sam wydatek nie może być jednocześnie zaliczony do kosztów uzyskania przychodów ani odliczony od podstawy opodatkowania w inny sposób.
- Dokumentowanie: wysokość wydatków pieniężnych ustala się na podstawie dowodów wpłaty, faktur, paragonów lub rachunków.
- Wycena świadczeń rzeczowych: co do zasady według ceny nabycia lub kosztu wytworzenia, nie wyższych niż wartość rynkowa; w pozostałych przypadkach według wartości rynkowej.
- Wycena usług i udostępnienia lokalu: usługi wycenia się według cen stosowanych wobec innych odbiorców lub cen zakupu, a nieodpłatne udostępnienie lokalu – według równowartości czynszu najmu.
- Weryfikacja przez organ: jeżeli wartość wskazana przez podatnika znacznie odbiega od rynkowej, organ podatkowy może wezwać do jej zmiany; w razie odchylenia co najmniej o 33% koszty opinii biegłego ponosi podatnik.
- Zwrot wydatków: podatnik, który po roku odliczenia otrzyma zwrot wydatków, musi doliczyć uprzednio odliczone kwoty do dochodu.
- Informacja do zeznania: wraz z zeznaniem podatnik składa informację według ustalonego wzoru, zawierającą wykaz poniesionych kosztów podlegających odliczeniu.
Pozostałe propozycje podatkowe
1. Preferencyjny VAT
Autorzy raportu zaproponowali obniżenie do 5% stawki VAT dla obrotu dziełami sztuki, przedmiotami kolekcjonerskimi i antykami. Zmiana ma m.in. skompensować skutki ograniczenia od 2025 r. możliwości stosowania procedury marży, które zwiększyło efektywne obciążenie podmiotów rynku sztuki. Stawką 5% (zamiast obecnych 8%) miałyby zostać objęte również wybrane usługi kulturalne: usługi twórców i artystów wykonawców (w tym wynagrodzenia z tytułu praw autorskich i licencji), wstęp na widowiska artystyczne i do obiektów kultury oraz wstęp do bibliotek, archiwów i muzeów. Dodatkowo proponowane jest zwolnienie z VAT nieodpłatnego świadczenia usług i nieodpłatnej dostawy towarów, o których mowa w postulowanych przepisach o uldze na kulturę (art. 26hf ustawy o PIT i art. 18eh ustawy o CIT). Zdaniem twórców opracowania, ma to zapobiec ryzyku naliczania VAT od darowizn i nieodpłatnych świadczeń na rzecz podmiotów kultury.
2. Podatek od nieruchomości
Obecnie preferencje w podatku od nieruchomości zależą przede wszystkim od statusu obiektu lub podmiotu (np. wpisu do rejestru zabytków), a część zwolnień – od tego, czy gmina przyjęła odpowiednią uchwałę. Sama kulturotwórcza funkcja nieruchomości nie stanowi odrębnej podstawy preferencji. W raporcie zaproponowano trzy zmiany:
- Zwolnienie gruntów, budynków i budowli (lub ich części) zajętych na publicznie dostępną działalność kulturalną prowadzoną przez podmioty niepubliczne, w tym prywatnych kolekcjonerów udostępniających zbiory publiczności; odpłatność za wstęp ani pomocnicza działalność gospodarcza nie wykluczałyby zwolnienia, pod warunkiem nieprzeznaczania dochodu do podziału i przeznaczania go w całości na działalność kulturalną, w tym na utrzymanie i udostępnianie nieruchomości.
- Zachowanie zwolnienia dla zabytków, których części zajęte na działalność gospodarczą służą samofinansowaniu – o ile dochód z tej działalności w całości przeznaczany jest na opiekę nad zabytkiem.
- Proporcjonalne zwolnienie dla nieruchomości nieodpłatnie udostępnianych na cele kultury, liczone według liczby dni takiego przeznaczenia, z uproszczonym rozliczeniem po zakończeniu roku.
3. Stypendia za osiągnięcia artystyczne
Obowiązujące przepisy pozwalają osobom fizycznym i prywatnym osobom prawnym fundować stypendia dla studentów (art. 97 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce) oraz uczniów (art. 90l ustawy o systemie oświaty), ale wyłącznie za wyniki w nauce i w sporcie. W raporcie zaproponowano rozszerzenie tych przepisów o osiągnięcia artystyczne. Jak podano w raporcie, w przypadku studentów zmiana przepisów Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce skutkowałaby objęciem takich stypendiów istniejącym zwolnieniem z PIT, bez konieczności nowelizacji ustawy o PIT. W odniesieniu do uczniów konieczna byłaby dodatkowa zmiana w art. 21 ust. 1 pkt 39 ustawy o PIT; w przeciwnym razie stypendium korzystałoby jedynie z limitowanego zwolnienia do 3 800 zł rocznie, dostępnego tylko dla części fundatorów.
Co dalej?
W raporcie wskazano na potrzebę zgromadzenia proponowanych rozwiązań w jednej ustawie o społecznym finansowaniu kultury, której robocze brzmienie przedstawiono w rozdziale 5 raportu. Wdrożenie wymagałoby uzgodnień międzyresortowych, konsultacji publicznych oraz analizy zgodności z prawem Unii Europejskiej, w szczególności z regułami pomocy publicznej.
Komentarz PwC
Warto pamiętać, że raport stanowi punkt wyjścia do konsultacji z Ministerstwem Finansów i zainteresowanymi środowiskami, a nie gotowy projekt ustawy. Docelowe przepisy mogą więc istotnie różnić się od przedstawionych propozycji – o kierunku zmian zdecydują dopiero dalsze prace legislacyjne.
Naszym zdaniem, proponowana ulga na kulturę stanowi istotny krok w kierunku wzmocnienia systemu zachęt podatkowych dla mecenatu. Nowa ulga na kulturę mogłaby zwiększyć elastyczność podatników w rozliczaniu kosztów związanych ze wsparciem działalności kulturalnej – bez konieczności konstruowania umów sponsoringowych i świadczeń wzajemnych. Jest to szczególnie ważne dla mniejszych organizacji kulturalnych i niezależnych inicjatyw, które dotąd miały ograniczony dostęp do wsparcia biznesu. W odróżnieniu od ulgi sponsoringowej projektowana ulga obejmowałaby również wsparcie niepowiązane ze świadczeniem wzajemnym, w tym darowizny i inne nieodpłatne świadczenia. Mogłoby to ułatwić korzystanie z preferencji również w przypadkach, w których wsparciu działalności kulturalnej nie towarzyszą świadczenia reklamowe lub promocyjne.
Korzyści z nowej ulgi mogliby odnieść także przedsiębiorcy, którzy chcą wspierać kulturę poprzez darowizny pieniężne i rzeczowe – wyższy limit odliczenia (30% dochodu) i możliwość rozliczania nadwyżki przez sześć lat mogą wpłynąć na większą opłacalność takiego zaangażowania, także w projektach wieloletnich. Dla osób fizycznych ulga może stać się realnym bodźcem do częstszego korzystania z oferty kulturalnej, niezależnie od zamożności. Z drugiej strony, propozycje autorów raportu mogą budzić wątpliwości w zakresie objęcia ulgą opłat za bilety, karnety, abonamenty i inne uprawnienia do uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych. Trudno zakładać, że 150% odliczenie np. biletu na seans istotnie wzmocni finansowanie kultury, a jednocześnie takie rozwiązanie może rodzić ryzyko nadużyć – w praktyce trudno byłoby bowiem oddzielić wsparcie kultury od zwykłych, prywatnych wydatków na rozrywkę.
O ostatecznej atrakcyjności ulgi na kulturę zdecydują jednak dalsze prace legislacyjne, w szczególności normy określające: katalog kosztów kwalifikowanych, maksymalny poziom odliczenia oraz wymogi dokumentacyjne.
Niezależnie od szczegółowych rozwiązań, za wprowadzeniem odrębnej ulgi na kulturę mogłoby przemawiać przede wszystkim uproszczenie zasad korzystania z preferencji w porównaniu z obecnymi rozwiązaniami. Warto jednak rozważyć, czy zamiast wprowadzać nową ulgę, nie byłoby zasadne rozszerzenie obowiązującej ulgi sponsoringowej, co pozwoliłoby uniknąć funkcjonowania obok siebie podobnych instrumentów.
Naszym zdaniem, istotne znaczenie mogą mieć także pozostałe rozwiązania zaproponowane w raporcie, które uzupełniają nową ulgę na kulturę o instrumenty działające poza podatkami dochodowymi. Obniżenie stawki VAT do 5% dla obrotu dziełami sztuki i wybranych usług kulturalnych mogłoby złagodzić skutki ograniczenia procedury marży dla rynku sztuki. Zwolnienie z VAT nieodpłatnych świadczeń na rzecz podmiotów kultury mogłoby z kolei usunąć ryzyko opodatkowania darowizn, co ma znaczenie dla spójności całego mechanizmu. Pozytywnie oceniamy również kierunek zmian w podatku od nieruchomości, ponieważ zwolnienie uzależnione od faktycznego przeznaczenia nieruchomości na działalność kulturalną, a nie wyłącznie od statusu obiektu lub podmiotu, lepiej odpowiadałoby celom wspierania kultury. Natomiast stypendia za osiągnięcia artystyczne mogłyby uzupełnić obecny system, który obejmuje jedynie wyniki w nauce i w sporcie. Z drugiej strony, podobnie jak w przypadku ulgi na kulturę, kompleksowa ocena tych propozycji możliwa będzie dopiero na etapie szczegółowych rozwiązań legislacyjnych.
Należy przy tym mieć na uwadze, że w świetle obecnej sytuacji budżetowej wprowadzenie tak szerokiego pakietu preferencji, oznaczającego uszczuplenie wpływów podatkowych, może okazać się trudne do udźwignięcia dla finansów publicznych – co może skutkować odrzuceniem proponowanych rozwiązań lub odsunięciem wdrożenia w czasie. Przykładem może być postulowana wcześniej ulga na bezpieczeństwo, która – mimo zapowiedzi i prowadzonych na jej temat dyskusji – dotychczas nie została wprowadzona.