Ustalenie właściwego ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego to tylko jeden z elementów planowania pracy za granicą. Równie istotne znaczenie ma zapewnienie pracownikowi oraz członkom jego rodziny dostępu do publicznej opieki zdrowotnej w państwie wykonywania pracy lub zamieszkania.
Mobilność pracowników to nie tylko A1
W praktyce najczęściej pojawia się pytanie, czy w danym przypadku wystarczająca będzie karta EKUZ, czy też konieczne jest uzyskanie dokumentu S1. Przy planowaniu pracy za granicą uwaga pracowników i pracodawców najczęściej koncentruje się na kwestiach podatkowych oraz ubezpieczeniowych. W praktyce bardzo dużo miejsca poświęca się uzyskaniu certyfikatu A1 potwierdzającego właściwe ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego. Tymczasem mobilność pracowników to nie tylko A1. Kwestie związane z dostępem do świadczeń zdrowotnych w państwach UE i EFTA regulowane są przede wszystkim przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. To właśnie na podstawie tych regulacji funkcjonują dokumenty takie jak EKUZ oraz S1, które umożliwiają korzystanie ze świadczeń zdrowotnych poza państwem właściwym dla celów ubezpieczenia zdrowotnego. Należy przy tym pamiętać, że opisane zasady dotyczą przede wszystkim państw UE, EFTA oraz, w określonym zakresie, również Zjednoczonego Królestwa. W przypadku państw trzecich dostęp do publicznej opieki zdrowotnej może wynikać z odrębnych regulacji krajowych lub umów międzynarodowych.
A1 nie zastępuje dokumentów zdrowotnych
Jednym z najczęstszych nieporozumień jest utożsamianie certyfikatu A1 z dokumentami umożliwiającymi korzystanie ze świadczeń zdrowotnych. Tymczasem funkcje tych dokumentów są odmienne. Certyfikat A1:
- potwierdza ustawodawstwo właściwe dla celów zabezpieczenia społecznego,
- pozwala uniknąć podwójnego oskładkowania,
- nie stanowi samodzielnej podstawy do korzystania z pełnego zakresu publicznej opieki zdrowotnej w państwie wykonywania pracy.
W praktyce uzyskanie A1 nie oznacza automatycznie, że pracownik będzie mógł korzystać z publicznego systemu ochrony zdrowia w takim samym zakresie jak osoby ubezpieczone lokalnie.
EKUZ a S1 – najważniejsze różnice
Choć oba dokumenty umożliwiają korzystanie ze świadczeń zdrowotnych poza państwem ubezpieczenia, zakres ich zastosowania jest istotnie różny.
| EKUZ | S1 | |
| Zakres świadczenia | Niezbędna opieka zdrowotna podczas pobytu czasowego | Pełen zakres publicznej opieki zdrowotnej zgodnie z zasadami państwa pobytu |
| Leczenie planowe | Co do zasady nie | Tak, zgodnie z zasadami obowiązującymi w państwie pobytu |
| Typowa sytuacja | Podróż służbowa, delegacja, pobyt czasowy | Zamieszkanie lub długoterminowa praca w innym państwie UE/EFTA |
| Rejestracja w państwie pobytu | Nie jest wymagana | Jest wymagana |
Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego potwierdza prawo do niezbędnych świadczeń zdrowotnych podczas pobytu czasowego. O zakresie niezbędnego leczenia decydują okoliczności konkretnego przypadku, w szczególności stan zdrowia oraz przewidywana długość pobytu za granicą. Dokument S1 pozwala natomiast na rejestrację w państwie zamieszkania i korzystanie ze świadczeń zdrowotnych na zasadach obowiązujących osoby objęte lokalnym systemem opieki zdrowotnej.
Jak uzyskać dokument S1?
Co do zasady dokument S1 może być wykorzystywany przez osoby, które pozostają objęte systemem ubezpieczenia zdrowotnego jednego państwa, a jednocześnie mieszkają lub wykonują aktywność zawodową w innym państwie objętym systemem koordynacji zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z zasadami wynikającymi z unijnych regulacji dotyczących koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego osoby uprawnione do korzystania z dokumentu S1 są zobowiązane do jego rejestracji w instytucji właściwej państwa zamieszkania. W celu korzystania z dokumentu S1 konieczne jest zasadniczo:
- posiadanie właściwego statusu ubezpieczeniowego,
- uzyskanie dokumentu S1 od właściwej instytucji,
- zarejestrowanie dokumentu w instytucji ubezpieczenia zdrowotnego państwa zamieszkania lub pobytu.
Dopiero po dokonaniu rejestracji możliwe jest pełne korzystanie z uprawnień wynikających z dokumentu S1. W praktyce etap ten bywa pomijany, mimo że jest niezbędny dla pełnego korzystania z lokalnego systemu ochrony zdrowia.
Wybór systemu ubezpieczenia zdrowotnego może mieć znaczenie
W projektach dotyczących mobilności międzynarodowej coraz częściej pojawiają się sytuacje, w których pracownik wykonujący pracę za granicą musi zdecydować pomiędzy publicznym a prywatnym systemem ubezpieczenia zdrowotnego funkcjonującym w państwie pobytu. Przykładowo w niektórych państwach, takich jak Niemcy, możliwe jest objęcie pracownika:
- publicznym systemem ubezpieczenia zdrowotnego,
- prywatnym systemem ubezpieczenia zdrowotnego.
Decyzja ta bywa podejmowana przede wszystkim przez pryzmat wysokości składek lub zakresu ochrony medycznej. W praktyce warto jednak przeanalizować również wpływ wyboru określonego modelu ubezpieczenia zdrowotnego na możliwość korzystania z rozwiązań przewidzianych w ramach unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w tym związanych z dokumentem S1. W określonych sytuacjach wybór prywatnego systemu ubezpieczenia zdrowotnego może mieć wpływ na późniejsze korzystanie z publicznej opieki zdrowotnej poza państwem właściwym dla celów ubezpieczenia zdrowotnego. Z tego względu kwestie zdrowotne warto analizować już na etapie planowania mobilności międzynarodowej, a nie dopiero po wystąpieniu potrzeby skorzystania ze świadczeń medycznych.
O czym powinien pamiętać pracodawca?
Przed rozpoczęciem pracy za granicą warto zweryfikować:
- czy pracownik posiada certyfikat A1,
- czy w danej sytuacji wystarczający będzie EKUZ,
- czy zasadne jest uzyskanie dokumentu S1,
- czy dokument S1 będzie wymagał rejestracji w państwie pobytu,
- jakie uprawnienia będą przysługiwały członkom rodziny pracownika,
- czy przyjęty model ubezpieczenia zdrowotnego nie wpłynie na późniejsze prawa związane z korzystaniem z opieki zdrowotnej.
Komentarz PwC
W praktyce dyskusja dotycząca pracy za granicą koncentruje się zwykle na podatkach oraz składkach na ubezpieczenia społeczne. Tymczasem równie istotnym elementem planowania mobilności międzynarodowej pozostaje zapewnienie pracownikowi dostępu do opieki zdrowotnej w państwie wykonywania pracy lub zamieszkania. Właściwe ustalenie roli dokumentów EKUZ, S1 i A1 oraz odpowiednio wczesna analiza modelu ubezpieczenia zdrowotnego mogą pozwolić uniknąć wielu problemów pojawiających się już po rozpoczęciu pracy za granicą. W efekcie kwestie zdrowotne coraz częściej stają się integralnym elementem szerszej analizy Global Mobility obejmującej również zagadnienia podatkowe, ubezpieczeniowe, imigracyjne oraz kadrowe.
Autorzy:
