Ministerstwo Klimatu i Środowiska przedstawiło projekt ustawy wdrażającej rozporządzenie EUDR, który ustanawia krajowe ramy egzekwowania unijnych przepisów o przeciwdziałaniu wylesianiu. Dokument określa właściwe organy nadzoru, szczegółowe procedury kontrolne oraz katalog sankcji administracyjnych i karnych dla podmiotów gospodarczych.
EUDR – o co chodzi?
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115, znane jako EUDR (EU Deforestation Regulation), jest częścią unijnej inicjatywy Europejskiego Zielonego Ładu. Jego celem jest ograniczenie wpływu rynku unijnego na globalne wylesianie i degradację lasów. Rozporządzenie obejmuje siedem kategorii towarów: bydło, kakao, kawę, palmę olejową, kauczuk, soję i drewno oraz produkty pochodne. W praktyce oznacza to, że podmioty gospodarcze wprowadzające te produkty do obrotu w UE, udostępniające je na rynku unijnym lub wywożące z Unii muszą m.in.:
- wdrożyć system należytej staranności (due diligence) obejmujący gromadzenie informacji, ocenę ryzyka i środki jego ograniczania,
- gromadzić dane geolokalizacyjne dotyczące działek, na których wyprodukowano dany towar,
- składać oświadczenia o należytej staranności w unijnym systemie informatycznym przed wprowadzeniem produktu do obrotu lub jego wywozem.
Rozporządzenie EUDR jest aktem prawa unijnego stosowanym bezpośrednio – powyższe obowiązki ciążą więc na przedsiębiorcach niezależnie od polskiej ustawy implementacyjnej i zbliża się termin ich wejścia w życie.
Polska wdraża EUDR – projekt ustawy UC101
Ministerstwo Klimatu i Środowiska opracowało projekt ustawy o ochronie rynku i konkurencyjnej gospodarki przed produktami i towarami powodującymi wylesianie oraz degradację lasów (nr projektu UC101). Projekt nie powiela obowiązków wynikających z samego rozporządzenia, lecz uzupełnia je o krajowe ramy instytucjonalne, procedury kontrolne i system sankcji – czyli to, co w praktyce przesądzi o tym, jak przepisy EUDR będą egzekwowane w Polsce.
Kto będzie nadzorował przestrzeganie przepisów?
Projekt przewiduje powierzenie nadzoru trzem inspekcjom, w zależności od rodzaju towaru:
- Inspekcja Weterynaryjna (powiatowi lekarze weterynarii, Główny Lekarz Weterynarii) – w odniesieniu do bydła i produktów pochodnych;
- Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (wojewódzcy inspektorzy IJHARS, Główny Inspektor JHARS) – w odniesieniu do kakao, kawy, palmy olejowej i soi oraz ich produktów pochodnych;
- Inspekcja Ochrony Środowiska (wojewódzcy inspektorzy IOŚ, Główny Inspektor OŚ) – w odniesieniu do drewna i kauczuku oraz ich produktów pochodnych.
Funkcję koordynatora krajowego pełnić będzie minister właściwy do spraw środowiska, odpowiedzialny m.in. za kontakt z Komisją Europejską, prowadzenie listy podmiotów objętych zakazami oraz opracowywanie rocznych sprawozdań ze stosowania rozporządzenia EUDR.
Warto odnotować, że Polska została zaklasyfikowana jako kraj o niskim ryzyku na podstawie rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2025/1093, co oznacza uproszczone procedury należytej staranności dla produktów krajowej produkcji. Projektowana ustawa ma m.in. przyczynić się do utrzymania tej korzystnej klasyfikacji.
Numer referencyjny w dokumentacji handlowej
Projekt wprowadza obowiązek umieszczania numeru referencyjnego oświadczenia o należytej staranności lub identyfikatora jednorazowej uproszczonej deklaracji w każdej ofercie handlowej oraz w dokumentach sporządzanych w związku z wprowadzaniem produktów do obrotu, ich udostępnianiem na rynku lub wywozem. Obowiązek ten obejmuje również sprzedaż na odległość, w tym sprzedaż przez internet.
Kontrole – jak będą wyglądać w praktyce?
Organy właściwe będą przeprowadzać kontrole planowe (na podstawie rocznych planów) oraz kontrole pozaplanowe – te drugie w sytuacji, gdy organy powezmą informacje o możliwości naruszenia przepisów, w tym w formie tzw. uzasadnionych zastrzeżeń. W przypadku takich zgłoszeń projekt odsyła do przepisów o ochronie sygnalistów.
Istotne z perspektywy przedsiębiorców jest to, że czas kontroli EUDR nie wlicza się do ogólnego limitu czasu kontroli wynikającego z art. 55 Prawa przedsiębiorców. W praktyce oznacza to, że kontrola w zakresie wylesiania może odbywać się niezależnie od innych kontroli prowadzonych u danego przedsiębiorcy.
Jeśli kontrola wykaże naruszenie, organ właściwy nałoży na podmiot obowiązek zwrotu kosztów celowych i niezbędnych działań podjętych w ramach tej kontroli – w drodze decyzji administracyjnej.
Środki tymczasowe i działania naprawcze
W przypadku uzasadnionego podejrzenia nieprzestrzegania przepisów organy właściwe mogą zastosować natychmiastowe środki tymczasowe: zajęcie towarów lub produktów albo zawieszenie ich wprowadzania do obrotu, udostępniania na rynku lub wywozu. Decyzja w tym zakresie jest ostateczna i podlega natychmiastowemu wykonaniu.
Po potwierdzeniu niezgodności organ żąda od podmiotu podjęcia działań naprawczych – obejmujących m.in. usunięcie niezgodności, wycofanie produktu z rynku, a w skrajnych przypadkach przekazanie go na cele charytatywne lub utylizację.
Nowa rola organów celnych
Projekt szczegółowo reguluje współpracę z organami celnymi. Organ celny odmówi przyjęcia zgłoszenia celnego, jeśli nie będzie ono zawierać numeru referencyjnego oświadczenia o należytej staranności lub identyfikatora deklaracji uproszczonej. W przypadku wątpliwości co do zgodności produktu z EUDR organ celny może zwrócić się do organu właściwego o opinię – ten wydaje ją w ciągu 3 dni roboczych, a w przypadku produktów łatwo psujących się lub bydła żywego – w ciągu 72 godzin. Negatywna opinia może skutkować zajęciem produktów i orzeczeniem ich przepadku na rzecz Skarbu Państwa.
System sankcji – odpowiedzialność karna i administracyjna
Odpowiedzialność karna
Wprowadzenie do obrotu lub wywóz produktów niezgodnych z wymogami EUDR – bez wypełnienia obowiązku należytej staranności lub pomimo wykazania znacznego ryzyka niezgodności – stanowi przestępstwo zagrożone grzywną. W razie skazania sąd obligatoryjnie orzeka przepadek towarów lub przepadek korzyści majątkowej uzyskanej z transakcji. Przy ponownym przestępstwie w ciągu 5 lat grozi zakaz prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie obrotu odnośnymi towarami na okres od 1 roku do 5 lat.
Podmiotom zbiorowym grozi kara pieniężna w wysokości od 4% do 10% rocznego obrotu, a w przypadku recydywy – zakaz prowadzenia działalności w zakresie wprowadzania do obrotu produktów.
Administracyjne kary pieniężne
Za naruszenia o charakterze proceduralnym i organizacyjnym – takie jak brak dokumentacji, nieinformowanie organów, nieprzeprowadzenie oceny ryzyka czy brak współpracy przy kontroli – przewidziano administracyjne kary pieniężne w systemie progresywnym. Dolne granice kar wynoszą od 500 zł przy pierwszym naruszeniu do 1 500 zł przy kolejnych, natomiast górne granice sięgają nawet 10% rocznego obrotu podmiotu. Jeśli podmiot nie osiągnął obrotu w roku poprzednim, karę ustala się jako wielokrotność wartości towarów objętych naruszeniem.
Dodatkowe sankcje administracyjne
Oprócz kar pieniężnych organy właściwe mogą orzec:
- czasowy zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne (z obligatoryjną przesłanką wykluczenia w Prawie zamówień publicznych),
- czasowy zakaz korzystania z dotacji, subwencji i innych form wsparcia ze środków publicznych,
- czasowy zakaz wprowadzania do obrotu odnośnych towarów i produktów,
- zakaz stosowania uproszczonej należytej staranności.
Lista podmiotów objętych zakazami będzie publikowana w Biuletynie Informacji Publicznej.
Podsumowanie – czas na przygotowanie
Projekt ustawy UC101 tworzy rozbudowane krajowe ramy egzekwowania rozporządzenia EUDR. Dla przedsiębiorców oznacza to przede wszystkim realną perspektywę kontroli i dotkliwych sankcji – od kar pieniężnych sięgających 10% obrotu, przez przepadek towarów, po wykluczenie z zamówień publicznych i zakaz prowadzenia działalności.
Niezależnie od dalszych losów projektu ustawy, sam obowiązek stosowania rozporządzenia EUDR wynika bezpośrednio z prawa UE i jest już faktem. Firmy, które dotychczas nie rozpoczęły przygotowań – w szczególności w zakresie analizy łańcucha dostaw, wdrożenia procedur należytej staranności i dostosowania dokumentacji handlowej – powinny potraktować projekt ustawy jako wyraźny sygnał, że czas na działanie jest teraz.
Nasz zespół PwC Legal wspiera przedsiębiorców zarówno w ocenie wpływu regulacji EUDR na ich działalność, jak i w projektowaniu oraz wdrażaniu systemów compliance dostosowanych do nowych wymogów.
Autorzy:
